Artykuły
  • Register

«Powiedz prawdę, do tego służysz» – napisał w swoim debiutanckim tomiku wybitny polski poeta, prozaik, eseista i dysydent Adam Zagajewski. Był przedstawicielem poetyckiej formacji «Nowa Fala», szukającej prawdy poprzez język. Odszedł 21 marca, w Światowym Dniu Poezji.

Zagajewski zadebiutował wierszem «Muzyka». Nieprzypadkowo, bo to właśnie ona, szczególnie klasyczna, stanowiła przez całe jego życie niezmienną wartość. 23 lutego 2020 r. podczas wykonania koncertu muzyki stworzonej przez argentyńskiego kompozytora Pablo Ortiza do jego wierszy, zatytułowanego «Zagajewski in music», poeta powiedział, że muzyka, zwłaszcza klasyczna, zawsze była mu bliska, bo stanowi ona «energię duszy».

zagajewski 1

Adam Zagajewski, 2014 r. Autor Frankie Fouganthin, CC BY-SA 4.0.

Ważne w jego twórczości były także miasta, ich atmosfera i zabytki. Miastem symbolem i mitem, który nosi w sobie każdy z nas, był dla niego Lwów. W tomiku «Jechać do Lwowa» ostatni wers tytułowego wiersza brzmi: «Lwów jest wszędzie». Następne miejsce, z którym poeta był związany, to Gliwice. Tu chodził do liceum ogólnokształcącego. Kolejnym był Kraków – miasto studiów oraz powrotu z emigracji i jednocześnie miejsce śmierci. Pomiędzy Lwowem i Krakowem były jeszcze Paryż, Chicago i Houston.

Ukształtowały Zagajewskiego także wydarzenia Marca 1968 r. Wspominał o nich jako o wstrząsie, który wydobył go z apolitycznej egzystencji.

W jednym z wierszy opublikowanym w debiutanckim tomiku «Komunikat» (1972 r.) poeta napisał: «Powiedz prawdę, do tego służysz». I właśnie prawda jest jednym ze słów – kluczy do twórczości Zagajewskiego. Prawda, nie upiększanie rzeczywistości. To ona według poety powinna prowadzić człowieka przez życie.

zagajewski 2

Pierwsza książka Adama Zagajewskiego. Public domain

Następnym ważnym wydarzeniem w jego poetyckiej biografii było napisanie w 1974 r. wraz z Julianem Kornhauserem książki «Świat nie przedstawiony». Autorzy domagali się literatury, która wnikliwie analizowałaby rzeczywistość oraz dokładnie opisywałaby jej realia. Zagajewski tworzył wraz z innymi poetami grupę nazwaną «Nowa Fala», która istniała od końca lat 60. do połowy lat 70. Pisaliśmy o niej też w artykule poświęconym Stanisławowi Barańczakowi.

zagajewski 8

«Świat nie przedstawiony». Public domain

Należy także podkreślić zaangażowanie Zagajewskiego w działalność antykomunistyczną. Podpisał w 1975 r. protest przeciwko zmianom w konstytucji, tworzył pismo niezależne «Zapis», współpracował z «Tygodnikiem Powszechnym» i «Znakiem». Był wykładowcą Towarzystwa Kursów Naukowych.

W eseistycznej książce «Solidarność i samotność» wydanej w 1986 r. podczas pobytu na emigracji w Paryżu przeciwstawił potrzebę udziału w rzeczywistości zbiorowych wydarzeń niezbędnemu do twórczego skupienia odosobnieniu. W tym czasie wybrał raczej samotność poety w wędrówce wśród niezliczonych wydarzeń i przemian w Polsce.

Oprócz muzyki w poezji Adama Zagajewskiego liczne są odwołania do filozofii, malarstwa i literatury. Znalazło się tu miejsce dla Jana Sebastiana Bacha, Gustawa Mahlera, Franza Schuberta, Antona Brucknera, Edmunda Husserla, Fryderyka Nietzchego, Artura Schopenhauera, Osipa Mandelsztama, Jana Vermeera, Józefa Czapskiego, Vladimira Holana, Brunona Schulza i Simone Weil.

Ostatnią zmianę w życiu Adama Zagajewskiego odzwierciedlają tomiki: «Powrót», «Anteny» i «Asymetria». W wierszach z tych zbiorów widać jak szczególnie ważne są dla poety własne przeżycia, przemyślenia i wspomnienia, spotkania z ludźmi, obrazy, które zdążył zobaczyć, przyroda zatrzymana w kadrach pamięci, a szczególnie ptaki. Zagajewski zastanawia się też w nich nad zagrożeniami, jakie nasza cywilizacja niesie dla życia duchowego człowieka.

Warto także zajrzeć do esejów Adama Zagajewskiego. Są w nich przemyślenia i dopowiedzenia tego, co możemy znaleźć w jego wierszach, oraz myśli, które znajdą swoje ujście w utworach dopiero zamierzonych.

Tak pisał o odcieniach samotności, która nas spotyka:

«Twój telefon przerwał mi
pisanie listu do ciebie».
«Wiem, że jestem sam i jednocześnie złączony
z tobą, trwale, szczęśliwie i boleśnie».

Dla Zagajewskiego nie było najważniejsze zajmowanie się językiem, ale poszukiwanie sensu ludzkiego życia, prawdy, piękna, harmonii w świecie, mimo że dostrzegał w nim także chaos, przypadkowość i okrucieństwo. Wierzył w sztukę słowa, architekturę i malarstwo, wierzył w muzykę.

Twórczość Adama Zagajewskiego jest próbą wyrażania radości z danej nam sposobności oglądania świata, słuchania muzyki, możliwości podróżowania, oglądania pięknych obrazów, czytania dzieł innych poetów i pisarzy. Jednak i u niego widzimy podszewkę ludzkiego istnienia: cierpienie cielesne i duchowe, ból powodowany zarówno chorobą jak i brakiem duchowości we współczesnym świecie. Jest w jego poezji asymetria radości i rozpaczy. Nie brak także wielu wątków bardzo osobistych związanych z matką i ojcem. Tak między innymi pisał o swoim ojcu:

«Jest coraz starszy.
Ale to przecież ja, wciąż ja, wiecznie poszukujący
i bezkształtny, to ciągle ja»

a w innym wierszu mówił o swojej matce i o sobie w ten sposób:

«kiedy patrzyła na mnie pytająco,
a ja nie byłem pewien, czy
patrzy na mnie czy na pewien
ideał syna».

W wierszu «Cudze piękno» Zagajewski napisał:

«Tylko w cudzym pięknie
jest pocieszenie, w cudzej
muzyce i w obcych wierszach.
Tylko u innych jest zbawienie»

Tak jakby chciał wyrazić to, że sami nie potrafimy wyartykułować urody naszego ziemskiego świata i powinniśmy szukać go w twórczości innych ludzi, sami nie potrafimy objąć wszystkiego, do tego potrzebni są też inni.

Krytycy wyróżnili kręgi tematyczne, wśród których poeta szukał harmonii w chaosie świata. Są to: nasze wędrowanie w poszukiwaniu duchowości i sensu życia, miasta, literatura, malarstwo, ogród, ptaki, ogień, mrok, woda, prawda i samotność. Ale dla nas, czytelników, ważniejsze jest, czy potrafimy od czasu do czasu sięgnąć do twórczości Zagajewskiego. Każdy z nas w zbiorach wierszy z różnych lat oraz w esejach odnajdzie coś ze swoich emocji, odczuć, intuicji i przemyśleń.

Fragment elegii «Dżungla» z tomiku «Asymetria» z 2014 r. może być podsumowaniem wędrówki człowieka i poety po określonych miejscach i w określonym czasie (21.06.1945 – 21.03.2021), jaki mu był dany:

«…tylko chaos, chaos plam, dźwięków i zapachów,
dżungla, wspaniały chaos, który potem
przez całe życie próbuje się zrozumieć, uporządkować,
bezskutecznie, bo zawsze brakuje czasu».

Jeśli poezja nie umiera tak jak ludzie, to znaczy, że jest potrzebna poszukującym sensu i smaku życia, przeżywającym radość i rozpacz. Choć Adam Zagajewski nie otrzyma już Nagrody Nobla, to pozostanie w naszej pamięci jako wybitny twórca, ceniący wartość słowa, uczuć, przeżyć, próbujący odkryć dla siebie i dla nas trochę tajemnicy tego, co nas otacza. I choć nieobce mu były smutek, żal i rozpacz, potrafił znajdować w życiowym losie radość i urodę danego nam świata, szanować wartość sztuki i «opiewać okaleczony świat», w którym tyle jest okrucieństwa, nienawiści i podziałów wśród ludzi. Zapamiętajmy słowa:

«Opiewaj okaleczony świat
i szare piórko, zgubione przez drozda,
i delikatne światło, które błądzi i znika
i powraca».

Wiesław PISARSKI,
nauczyciel języka polskiego skierowany do Kowla przez ORPEG

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: STANISŁAW BARAŃCZAK – WYBITNY CHIRURG SŁOWA

ABC KULTURY POLSKIEJ: JULIUSZ MACHULSKI – CUDOWNE DZIECKO POLSKIEGO KINA

ABC KULTURY POLSKIEJ: «DŻEM» – KULTOWY POLSKI ZESPÓŁ ROCKOWY

ABC KULTURY POLSKIEJ: TADEUSZ NOWAK – MIĘDZY WSIĄ A MIASTEM

ABC KULTURY POLSKIEJ: RAFAŁ WOJACZEK – POETA, KTÓRY JEST

ABC KULTURY POLSKIEJ: EWA DEMARCZYK – CZARNY ANIOŁ

ABC KULTURY POLSKIEJ: HENRYK GÓRECKI – ŻYCIE ZANURZONE W ŚWIECIE MUZYKI