Artykuły
  • Register

DSCN0227

Każdego roku na początku sierpnia cały świat obchodzi Międzynarodowy Dzień Pamięci o Zagładzie Romów w czasie II wojny światowej.

2 sierpnia b.r. we wsi Wyderta w rejonie Kamienia Koszyrskiego odbył się wiec - rekwiem pamięci o Romach, którzy we wrześniu 1943 roku zostali zamordowani przez faszystów. W tej miejscowości zginęło najwięcej Romów przebywających na terenie Wołynia.

W 2005 roku we wsi Wyderta władze wołyńskie zainstalowały marmurowy krzyż w miejscu, gdzie został pochowany prawie cały cygański obóz. Odtąd każdego lata mieszkańcy wsi przychodzą tu, aby uczcić pamięć o zamordowanych. Jak mówią mieszkańcy, cygańskie obozy koczowały wtedy od wsi do wsi. Po rozbiciu namiotu Romowie zajmowali się przeważnie kowalstwem, naprawiali wozy. Ogólnie rzecz biorąc, bez żadnych problemów znajdowali wspólny język z lokalną ludnością. Ale nikt nie mógł przewidzieć, że miłujący wolność przedstawiciele narodu romskiego zostaną narażeni na brutalną i totalitarną zagładę.

Nikt dokładnie nie wie ile ludzi zginęło w czasie masakry, jednak wśród tych osób przeżyło sześcioro dzieci. Uratowały je ukraińskie i polskie rodziny. Świadek tych tragicznych wydarzeń, Kateryna Nesteruk, która w 1943 roku kończyła trzynaście lat, opowiedziała, że kopała wówczas na polu ziemniaki kiedy zobaczyła dużą grupę ludzi w niemieckich mundurach, idącą od strony lasu.

222

«Kopałam kartofle. A dwaj partyzanci przyjechali na koniu po słoninę do sąsiedniej wsi. Weszli do jednego domu, do drugiego, trzeciego… Patrzę, lecą szybko z powrotem, a konia nie ma. Jeden pobiegł do lasu, a drugi idzie do mnie. Pomyślałam, że śmierć do mnie przyszła. Jednak mnie ominął... Drugiego wiadra ziemniaków nie wykopałam. Poszłam do domu. Przychodzi matka i mówi, że już zabili Cyganów» – opowiada kobieta.

Halina Jewczuk, nauczycielka języka ukraińskiego i literatury ukraińskiej w miejscowej szkole, badała tę historię i uzyskała wiele informacji od swojej matki. Opowiada, że faszyści zabijali wszystkich, nawet wołyńskie dzieci, które były podobne do Cyganów. Jeśli chodzi o sposoby wyniszczenia Romów, to niszczyciele, jak mówią świadkowie, «przeciągali uzdą i dusili, wbijali na pal kobiety, rozstrzeliwali».

«Jednego chłopczyka uratowała mieszkanka naszej wsi, samotna kobieta o imieniu Fedora. Zabrała jednego z Romów. Kiedy przez wieś przechodził inny tabor, chłopiec wyruszył z nimi. Ciągnęło go do swoich.» – twierdzi Halina Jewczuk.

Istnieje wiele wersji podających sposoby ratowania dzieci. Prezes Wołyńskiej Obwodowej Organizacji Romów «Terne Roma» Sergij Grygoryczenko podzielił się tym, co mu opowiedzieli świadkowie tragedii: «W Wydertej wszystkich Romów zebrano w stodole i rozstrzeliwano, a rannych zabijano bagnetami. Trzy dziewczynki uciekły. Jedną dogonili i zabili bagnetem, a inna, sześcioletnia, upadła na pole, a jej matka upadła na nią. Matkę zabili bagnetem, a jej odcięli palce. W tą samą stronę uciekało wielu Romów, wszystkich rozstrzelano».

Potem wieczorem, narażając swe życie, do zmarłych Romów przyszła jakaś polska pani i zaczęła szukać żywych. «Nazwiska jej nie znam. Była to po prostu dobra kobieta, bo odnalazła dziewczynkę w tej kałuży krwi i wyciągnęła. Okazało się, że dziewczynka jest żywa. Kobieta zabrała ją do swego domu i wyleczyła. W 2005 roku uratowana uczestniczyła w otwarciu pomnika i chodziła na grób do tej pani» – opowiedział ciekawą historię Sergij Grygoryczenko.
333

Romowie i świadkowie wrześniowego «krwawego dnia» podają swoje wersje o uratowanych i ratownikach. Jednak po wysłuchaniu tych historii można dojść do wniosku, że ludzi ratowały po prostu odważne i dobre osoby. Dobroć i szlachetne serce nie mają narodowości.

Oksana CYMBALUK

 

P.S. Podczas II wojny światowej hitlerowcy, wdrażając rasistowską politykę zagłady etnicznej, wywieźli z okupowanych krajów i spalili w obozach koncentracyjnych około 500 tysięcy Romów. Wielu z nich zginęło w obozach pracy przymusowej, miejscach koczownictwa, podczas działań odwetowych. Największe ofiary na Ukrainie Romowie ponieśli w Kijowie, na terenie obecnej Republiki Autonomicznej Krym i w obwodach zakarpackim, winnickim, odeskim, sumskim, czerkaskim i innych.

Międzynarodowy Dzień Zagłady Romów na Ukrainie zaczęto oficjalnie obchodzić od 2004 roku. 2 sierpnia 1944 roku hitlerowscy faszyści urządzili «cygańską noc», mordując w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau wszystkich Romów.